Stroomuitval, waterschaarste en netcongestie maken weerbaarheid een steeds relevanter thema in gebiedsontwikkeling. Samen met gebiedsontwikkelaar Blauwhoed zaten we aan de kennistafel De Weerbare Buurt, met experts uit bouw, financiering, zorg, landschapsarchitectuur en onderzoek. De conclusie van de middag: samenredzaamheid hoort vanaf het begin in gebiedsontwikkeling thuis.
Wie heeft thuis een noodpakket? Wie kent het telefoonnummer van zijn gezinsleden uit het hoofd? En wie heeft contant geld op zak? Met die drie vragen opende Yvonne van Mierlo, directeur Blauwhoed Studio, de kennistafel. De antwoorden maakten meteen duidelijk hoe vanzelfsprekend permanente beschikbaarheid in Nederland is geworden.
Weerbaarheid is meer dan crisisbeheersing
Wie alleen naar acute crises kijkt, mist een groot deel van de opgave. Ook vergrijzing, toenemende ongelijkheid en afnemende sociale cohesie zetten de weerbaarheid van buurten gaandeweg onder druk. Blauwhoed benadert het begrip daarom breder dan crisisbeheersing: niet alleen gevaar afwenden, maar vooral beschermen wat mensen dierbaar is. Positieve weerbaarheid, noemt Van Mierlo dat. Bij gebiedsontwikkeling ziet zij weerbaarheid nog onvoldoende terug als thema, terwijl je juist aan het begin de kaders kunt stellen.
Dat is ook het uitgangspunt van Resilt. We beginnen bij wat je wilt beschermen, en pas daarna bij de dreiging.
Van zelfredzaam naar samenredzaam
De rode draad aan tafel was samenredzaamheid, een begrip dat Joan Ronner (Area of People) inbracht en dat Hans-Hugo Smit, sectorstrateeg woningbouw en gebiedsontwikkeling bij Rabobank, treffender vindt dan zelfredzaamheid. ‘Onze samenleving is sterk ingericht op het individueel organiseren van het eigen leven, terwijl echte weerbaarheid juist vraagt dat mensen ook voor elkaar zorgen.’ Chantal Mies, directeur-bestuurder van Stichting B for You, herkent dat: wie vooral bezig is met de dag doorkomen en overleven, heeft weinig ruimte om een netwerk op te bouwen. Schaamte kan die isolatie verder vergroten, en goed contact met directe buren is dan al een enorme steun.
Sociale cohesie ontstaat niet vanzelf
Anne-Mette Andersen, oprichter van AM Landskab, bestrijdt het idee dat mensen in kwetsbare wijken vanzelf op elkaar zijn aangewezen. Vanuit haar werk met onder meer GGD’s ziet ze juist hoe sociale cohesie in sommige buurten verdwijnt en eenzaamheid toeneemt. De klassieke volksbuurt waarin bewoners een vergelijkbare achtergrond hadden en elkaar kenden, bestaat bijna niet meer.
Architect Joris Deur (ZZDP) vraagt zich daarom af hoe gebiedsontwikkeling ontmoeting in de huidige samenleving dan wel kan stimuleren. Hij wijst op Amsterdamse binnentuinen die vaak afgesloten blijven om overlast en beheerkosten te voorkomen. Een gemiste kans, vindt hij: je kunt er dan wel naar kijken, maar je gebruikt zo’n plek niet om buren met elkaar in contact te brengen. Gwenn Bronkhorst, fund manager bij SECTIE 5, koppelt het aan eigenaarschap. Wie zich mede-eigenaar voelt van zijn woonomgeving, is eerder bereid mee te denken, anderen te helpen en verantwoordelijkheid te nemen.
Niet alles hoeft altijd te werken
Volgens Leontien de Waal, sectorexpert bouw en gebiedsontwikkeling bij ABN AMRO, ontwerpen we nog te vaak vanuit de aanname dat voorzieningen permanent beschikbaar moeten zijn, terwijl gebiedsontwikkeling meer ruimte zou moeten bieden voor flexibiliteit en uitval. Eltjo Bouwman, directeur ontwikkeling bij Blauwhoed, vroeg zich hardop af of een incidentele stroomonderbreking altijd onacceptabel moet zijn wanneer daarmee meer woningbouw mogelijk wordt. Masja Cohen, die als adviseur sociale en fysieke gebiedsontwikkeling werkt in Amsterdam Zuidoost, waarschuwde tegelijk voor een tunnelvisie op woningbouwaantallen: maken we nog buurten die voor iedereen toegankelijk en leefbaar zijn?
Geen afvink-projectontwikkeling
Over de rol van de ontwikkelaar ontstond discussie. Cohen ziet ook een rol voor de overheid en voor verplichte kaders. De Waal merkte op dat veel eisen afzonderlijk worden opgelegd, zonder integraal naar het uiteindelijke gebied te kijken, en juist integraal denken is noodzakelijk. Bouwman noemde het risico van afvink-projectontwikkeling: met de oplevering houdt de verantwoordelijkheid voor een goed functionerende buurt niet automatisch op. Lise Roodbol, ontwikkelingsmanager acquisitie bij Blauwhoed, vindt dat bij nieuwe gebieden vooraf moet worden nagedacht over een periode waarin basisvoorzieningen uitvallen. ‘Zonder internet en elektriciteit kan bijna niets meer. Zorg er dan voor dat noodzakelijke functies nog een aantal uren kunnen doorgaan.’
Weerbaarheid meetbaar maken
Technische maatregelen zijn relatief eenvoudig door te rekenen, terwijl de baten van sociale investeringen soms pas jaren later zichtbaar worden. Daarin schuilt volgens Alex Sievers, oprichter van Beyond Now, een fundamentele uitdaging: we kijken vooral naar het verlies van vandaag, terwijl we zouden moeten berekenen welke maatschappelijke kosten we later voorkomen. Joan Ronner probeert het sociale functioneren daarom beter zichtbaar te maken, door naast tevredenheid over service en stenen ook thuisgevoel en sociale verbinding te meten.
Michel Scholte, oprichter van Resilt, heeft een methode ontwikkeld om weerbaarheid inzichtelijk te maken en past die samen met Blauwhoed toe in een project. ‘Eerst brengen we kwetsbaarheden in beeld, van water tot wifi.’ Vervolgens biedt Resilt een participatieplatform voor samenredzaamheid. ‘In een wereld van onderlinge afhankelijkheden ontstaat weerbaarheid niet door alles zelf te bezitten of te controleren, maar door beter samen te begrijpen, voor te bereiden en te handelen.’
Wat we samen met Blauwhoed doen
Blauwhoed verkent in de praktijk hoe dat eruit kan zien, met een project waarin woningen worden gecombineerd met maatschappelijke functies: een school, kinderdagverblijf, gymzaal, horeca, een gemeenschappelijke tuin en een gezamenlijke woonkamer. Functies moeten elkaar aanvullen, en de schaal van gebouwen moet het makkelijker maken om buren te leren kennen. Samen met Resilt wordt onderzocht hoe die opzet ook op langere termijn weerbaar kan blijven.
Beheer is daarbij minstens zo belangrijk als ontwerp. Gemeenschappelijke ruimtes worden vaak wel ingetekend, maar vervolgens nauwelijks gebruikt, waarschuwt Anne-Mette Andersen. Joan Ronner ziet daarom kansen voor constructies als een gebieds-VvE, waarin bewoners en professionele partijen ook na oplevering gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen.
De fundamentele infrastructuur zit tussen de mensen
Eltjo Bouwman vatte aan het einde van de kennistafel een belangrijk deel van de discussie samen: vanuit een sterke sociale basis kunnen mensen fysieke problemen samen oplossen, terwijl fysieke ingrepen op zichzelf geen sociale problemen oplossen. Daarmee komt de discussie terug bij de ogenschijnlijk simpele vragen waarmee de middag begon. Een noodpakket, generator of schuilkelder kan nuttig zijn, maar de meest fundamentele infrastructuur van een weerbare wijk bevindt zich niet onder de grond: die zit tussen de mensen.
Wie er aan tafel zaten
- Yvonne van Mierlo, directeur Blauwhoed Studio
- Eltjo Bouwman, directeur ontwikkeling Blauwhoed
- Lise Roodbol, ontwikkelingsmanager acquisitie Blauwhoed
- Leontien de Waal, sectorexpert bouw en gebiedsontwikkeling ABN AMRO
- Hans-Hugo Smit, sectorstrateeg woningbouw en gebiedsontwikkeling Rabobank
- Masja Cohen, adviseur sociale en fysieke gebiedsontwikkeling
- Anne-Mette Andersen, oprichter AM Landskab
- Gwenn Bronkhorst, fund manager SECTIE 5
- Joan Ronner, mede-oprichter Area of People
- Chantal Mies, directeur-bestuurder Stichting B for You
- Joris Deur, architect ZZDP
- Alex Sievers, oprichter Beyond Now
- Michel Scholte, oprichter Resilt
Verder lezen en meedoen
Lees de volledige weerslag van de kennistafel in de whitepaper De Weerbare Buurt.
Meer over onze aanpak voor gebieden lees je bij het project De weerbare wijk en op de pagina over de domeinen. Wil je verkennen wat weerbaarheid betekent voor jouw gebied of project? Stuur ons een bericht.